Z pewnością wiedział, że od lat jestem przyjacielem, więcej: członkiem rodziny jednego z jego kolegów dyplomatów, że zarówno pan, jak i pani domu darzą mnie sympatią i zaufaniem. W małym światku, gdzie toczy się życie tego rodzaju ludzi, gdzie istnieje jakieś życie towarzyskie, każdy wiedział, każdy skłonny był przyjąć za prawdę to, co w potocznej rozmowie brzmiało nader pospolicie, że mianowicie jestem przyjacielem pani domu, a jej mąż milczy i obojętnie, a może nawet z ulgą toleruje ten trójkąt. Naturalnie, E., jej mąż i ja nigdy nie rozmawialiśmy o tym wszystkim, sądzę jednak, że wszyscy troje znaliśmy tę grubiańską, lecz jakoś tam wiarygodną plotkę: pogodziliśmy się z nią, bezsilni cierpliwie ją znosiliśmy, jedno, ponieważ było to poniżej jego godności protestować przeciw podejrzliwości świata, drugie, bo nie miało ani siły, ani nie znało metody wyrażenia owego sprzeciwu.

Czytaj więcej: Trójkąt

Widziałem wiele rzeczy, które są niezgodne z dobrym obyczajem. Sam nie jestem bez winy i wiele grzechów ciąży na moim sumieniu. Na ogół jednak nie należą one do strefy, którą w języku potocznym określa się mianem „nieprzyzwoitej". Zresztą żałuję tego.
 
Wszystko wydaje się sprawą proporcji i perspektywy. Punktu widzenia. Większość z nas rozgrzesza przyjaciół z występków, których cząstka wystarczałaby do potępienia wrogów. Przyboś tolerował ze spokojem rzeczy, od których włos jeży się na głowie (albo też - jak wielu z nas - usiłował ich nie widzieć), dla tyranów uprzejmy, nie zawahałby się był przed ucięciem głowy przeciwnikom w Estetyce, gdyby mu dano do ręki topór.
 
A jak przedstawia się sprawa z nieobyczajnością, która obyczaju nie obraża, a po prostu jest i tylko jest niezgodna z przyjętymi ogólnie obyczajami? Brązowe buty do granatowego garnituru, niestosowny krawat, starsza dama w dziewczęcej sukni, brak brody albo broda niesłuszna i niepotrzebna, bo i tak bywa. Błahe? Czy ja wiem...

Czytaj więcej: Nie było tajemnicą, że w naszym kraju minister osobą kompetentną nie bywa

Jako metoda filozoficzna dialektyka objaśnia bieg świata, gdyż bieg świata jest dialektyczny; lecz właśnie dlatego, że bieg świata jest taki, również dialektyka może świat kompletnie zataić, zagłuszyć i zakwestionować - wystarczy, by zanegowała siebie poprzez wewnętrzne przejście do metafizyczności.
(...)
Trudno i darmo: każdy wartościowy pogląd (który z samego założenia jest czymś, co powstaje przez ogląd), jeśli rzeczywiście niesie jakiś przekaz, musi być jednostronny. Pogląd wszechstronny to nonsens w rodzaju „walka o wszystko”: walka o wszystko jest bowiem nieodzownie walką przeciw wszystkiemu i nie może się skończyć inaczej jak tym, że wcześniej czy później wszyscy wytłuką się nawzajem - ostatecznie zostanie „NIC”, zatem coś, co już raz zidentyfikowaliśmy na dnie owej wszechstronności. I właśnie dialektyka potwierdza nam, że „wszystko” oraz „nic” są blisko siebie. Obowiązuje zasada, że mniejsze „wszystko” bywa większym „czymś”.

Czytaj więcej: Mniejsze wszystko bywa większym czymś

„Problemem jest nie tyle nikczemność ludzi złych, co letniość ludzi dobrych” - mówi Max Frisch.
To sąd bardzo trafny: problemem być może wcale nie jest nikczemność złych, zwłaszcza jeśli bierze się pod uwagę nikczemność współczesną, powodowaną przez państwo, gdyż wynika ona z sytuacji, dotyczy jednostek, które dają się wciągnąć w określoną sytuację, a potem mogą już w niej czynić tylko zło.
Natomiast problemem prawdziwie poważnym jest mierność tak zwanych ludzi poczciwych, ponieważ są obojętni i na dobro, i na zło.
A przecież z obojętności płynie zło dzisiejsze, z nieuświadamiania sobie, co jest złem, albo z unieważniania zła za pośrednictwem jakiejś wyższej instancji: Państwa, Rewolucji, Ojczyzny i tym podobnych. Złem jest uciskanie słabych, ale przestaje być złem, gdy nie uznaje się różnicy między uciskiem a wolnością, między słabymi a silnymi. Złem jest zadawanie człowiekowi cierpienia, ale złem być przestaje, gdy Wyższe Racje domagają się, żeby cierpiało wielu.
Aby dojść do takich wniosków, trzeba przyjąć mierność za regułę, trzeba uznać siebie i innych „przeciętnych ludzi” za podległych wyższej konieczności - za pozbawionych prawa wydawania własnego sądu o siłach, które niszczą świat (XIII, 8).

Notatki, Nicola Chiaromonte
Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk 2015